Entradas

Mostrando entradas de junio, 2021

Tres poemas de Celerina Sánchez

Imagen
  Tsi’í ‘ín ita ¡Maa ketaga ñaa kuxii ino! nuú ini taxiin tsatsia ini naá ndusu ‘ín nana kuchaa so’o rii ndoñu’ún se’e ñaâ nchikaná kuachi sati ‘ín yoso kuia Rii kue ñaá chancha chuún / sa’a kuii takua koo kuachi inia raa nuú nda’á mee kue ñaá kaa nií / nuú kue yu’í / kue tu’ín / ndituso ñaa kee nuú kuii kuú kiní mancha asii nií Nana ñu’ún nchí’í nuú se’esia viiso ñaá miki ndií… chaa se’esia/ tsaaku ñaâ / ndanduki si’í tono koo nuú titsi yukú taxiin kuee ka’ín/ ri kóó tu’ún ndasava’a inia /chaa sava inia ndataá Kue chivi ndakuakuii ñ’u’un ñaa tuu nuú inía kuee tsiká inga koo va’á nuí / ri tsání ndoñuín ‘ín nana ndakoi chiíso ñaa kanita’ín/ chikuii ñaa kaná nduchinuí sa’í kue yucha ñaa tsoso nií nichicha nuú si’í taa nitsikuaá/ saan ndakana ñaá takua ndakachí saan sana ini naá tsi kue yu’ú naá/ ñaa ka’an naá / kuee ñaa tsita naá/ nuú nduchinuí tuu ñaa kuekunia ndia nuú yivi savi nchi’í nuu se’esia / kue víkó tava mií ndusu yu’kú raa ndatsikí ñaa kuú ñá’á míí ts...

Qué es Mixtepec para mí

Imagen
  Por Verónica Aguilar Yo no nací en Mixtepec, sino en Abasolo. A diferencia de otros abasoleños, tardé varios años en venir de visita. Mi familia no salió de Mixtepec, sino de Nuxaá, en la Mixteca alta. Y sin embargo, desde la primera vez que fui recibida por su gente como una paisana más, me saltó a la vista lo singular de la identidad mixtepecana y de sus lazos con Abasolo, que van más allá de una relación entre comunidad y migrantes. San Juan Mixtepec (Oaxaca) es uno de los orígenes de Abasolo del Valle (Veracruz), el cual además se formó (en los años 50) con familias de Santo Domingo Nuxaá (Oaxaca) y de otros lugares. Cómo convergieron en esa tierra roja gentes de tan diversos orígenes es algo que espero comprender mejor gracias a un proyecto que me traigo entre manos; por ahora solo puedo adelantarles una brevísima reseña que compartí hace un tiempo. En Abasolo, los grupos de Mixtepec y de Nuxaá se distinguen con claridad: unos son católicos, los otros protestantes; unos han ...

Poemas de Isaac Esaú Carrillo Can

Imagen
  ka’ach tin paalil I Ka’ach tin paalile’ uts tin t’aan in chukik xnook’olo’ob yéetel in tikinkúunsik péepeno’ob, juntéenake’ taakchaj in wilik u xik’nal le xnook’olo’obe’ ka tin tak’aj u xiik’o’ob yéetel u yiits junkúul che’. Le je’ela‘ jaajchaj tin kuxtal: Bejla’e’ ich k’iin ku máan in jiilankil ba’ale’ ich áak’ab kin xik’nal…   cuando era niño I Cuando era niño atrapaba gusanos y disecaba mariposas, un día quise que mis gusanos volaran y les pegué alas con la viscosa de un árbol. Esto se hizo realidad en mi vida: Ahora durante los días me arrastro, pero en las noches vuelo. Té nìxìyò lo’o yu   I Té nìxìyò lo’o yu tììn yu tìkuxí sàndáchì yù tìkuva, in kìí kùnì yù ñá ndachí tìkuxí sànà yù ñàkan chìndikùn yù ndìxìn rí xí’ín xùxa itún. Ñàkàn ké vichin ra: té ká’ñu káñuu yu mií yu, té ñùu ndáchí va yú.   II Ka’ach tin paalile’ kin chukik kóokay, kin ji’ik u jojopsáasilo’ob tin wíinkilal utia’al in júult’abtik in...

Mixteco Now (cortometraje)

Imagen
  La migración es un fenómeno que afecta de manera irreversible a millones de familias en el mundo. La migración tiene dos caras, una es el modo en que representa utópicamente una salida de la pobreza y marginación; otra, la forma en que rompe con el pasado, quiebra las familias, corta las raíces, y nos termina convirtiendo en cuerpos monótonos deambulando por el mundo en busca de lo que se ha perdido y que no se volverá a recuperar jamás. Salimos de nuestros pueblos en busca de un mejor futuro, mismo que muchas veces no se logra, y cuando volvemos, el pueblo ya cambió, las familias ya cambiaron, algunos familiares ya no están y nosotros mismos ya no somos lo que éramos. Mixteco Now es un cortometraje que proyecta la mirada de un migrante volviendo a sus origen, una obra inteligente y subjetiva, llena de imágenes y sonidos que evocan sentimientos, emociones y recuerdos.   Género: Documental abstracto, cine experimental.   Producción y dirección: Edson Caballer...

Literaturas y Lenguas Indígenas: La inauguración de una nueva Área Temática en LASA, escrituras indígenas y crítica literaria

Imagen
  por Gloria Elizabeth Chacón y Luz María Lepe Lira Desde el proceso e instauración del poder colonial, las diversas comunidades de Abiayala se percibieron como ágrafas y fueron consideradas inferiores sólo porque el colonizador no entendió los varios sistemas de comunicación; ya sean estos en códices, tallados en madera, tejidos, o expresados en otros signos. Desde esa falta de entendimiento, los colonizadores —y después sus descendientes— definieron las culturas indígenas como estrictamente orales y fuera de un pensamiento abstracto y crítico. En el siglo XXI, la distancia conceptual entre tradiciones orales y escritas, cultura “primitiva” o moderna, subjetividades indias opuestas a las racialmente blancas, entre otras categorías que habían sido expuestas de un modo dicotómico, ya no son vistas como una teología. La puesta en marcha de la descolonización de la matriz colonial de poder en los 60s (Fanon 1961), los 80s (Rivera Cusicanqui 1984), los 90s (Smith 1999), siglo XXI (...

Tres poemas Briceida Cuevas Cob

Imagen
  A yáax tuup Tumen chan ch’up síijikech, a na’e’ tu jíiltaj jun t’i’in u bek’ech súumil u puksi’ik’al ka tu julaj ta xikin a yáax tuupintej.   Tu primer arete Porque naciste hembra tu madre jaló un hilo de su corazón y te lo enhebró en la oreja como tu primer arete.   Kàsò’ò nùú kún Xà’à ñá kàku sí’í kun nìxìta nána kun ì’và níma ña ra chìkù’ni ña ñá sò’ò kun kuu ña kàsò’ò nùú kún.   Wolis t’aan Ch’e’ene’ ma’ uts tu t’aan a pulik tuunich ti’i’. Ka ch’amik u ch’e’eneknakil. Júumpuli’ ma’ uts tu t’aan báaxal beyo’. Wa taak a báaxal tu yéetele’ woliskut a t’aane’ ka jalk’esti’, bin a wil bix ken u ka’ a sutil ti’ teech.   Pelota de voz Al pozo no le gusta que le tires piedras. Lastimas su quietud. Ese juego no le agrada. Si quieres jugar con él, haz de tu voz una pelota, arrójala, verás que te la devuelve.   Kondo tàchì kún Kùunì tìkù’yù ko’ni kún yùù ini ñà. Sá ndì’ì kún ini ñà. Kùunì ñà kusíki ñà saá. Tú kúnì kun kusíki kun xí’í ña ra, ndasa kondo tàchì kún...