Poemas de Isaac Esaú Carrillo Can

 


ka’ach tin paalil

I
Ka’ach tin paalile’
uts tin t’aan in chukik xnook’olo’ob
yéetel in tikinkúunsik péepeno’ob,
juntéenake’ taakchaj in wilik u xik’nal
le xnook’olo’obe’ ka tin tak’aj u xiik’o’ob
yéetel u yiits junkúul che’.
Le je’ela‘ jaajchaj tin kuxtal:
Bejla’e’ ich k’iin ku máan in jiilankil
ba’ale’ ich áak’ab kin xik’nal…

 

cuando era niño

I
Cuando era niño
atrapaba gusanos
y disecaba mariposas,
un día quise que mis gusanos volaran
y les pegué alas
con la viscosa de un árbol.
Esto se hizo realidad en mi vida:
Ahora durante los días me arrastro,
pero en las noches vuelo.


Té nìxìyò lo’o yu

 I

Té nìxìyò lo’o yu

tììn yu tìkuxí

sàndáchì yù tìkuva,

in kìí kùnì yù ñá ndachí tìkuxí sànà yù

ñàkan chìndikùn yù ndìxìn rí

xí’ín xùxa itún.

Ñàkàn ké vichin ra:

té ká’ñu káñuu yu mií yu,

té ñùu ndáchí va yú.

 

II

Ka’ach tin paalile’ kin chukik kóokay,

kin ji’ik u jojopsáasilo’ob tin wíinkilal

utia’al in júult’abtik in piixan ich u jobnel áak’ab.

Juntéenake’ in chiiche’ tu puk’aj u t’aan ich ja’e’ ka tu ts’áaj ten in wuk’ ich ch’ench’enkilil.

Bejla’ kéen in wu’uy u wo’oltiken éek’joch’e’enile’,

juntúul kóokayen ku k’a’ajsik u chiich.

 

 II

Cuando era niño atrapaba luciérnagas,

sacrificaba sus cuerpos en mi piel

para iluminar mi espíritu en las entrañas de la noche.

Un día mi abuela diluyó sus palabras en agua y me las dio a beber en silencio.

Ahora cuando la oscuridad me envuelve,

soy una luciérnaga que recuerda a su abuela.

 

II

Té nìxìyò lo’o yu tììn yu tìvìñu’u,

sàkuáchi yu ri sàtá kùñù yù

ña ná ndayè’è níma yu mà’ñú ñùùñaa.

In kìì ra tààn ña íxtan yu tû’ûn ña xí’ín tìàkùi tàxì ñá xì’ì yu in táxììn.

Vichin ra té xínù ñùùñaa sàtà yú ra,

ndúú yu tìvìñu’u ndáka’án xà’à íxtàn.

 

neek’

In t’aane’,
jump’éel wóolis chak neek’ kin pak’ik tu tuuch lu’um,
Beyo’,
le kéen méek’a’ak xma uj tumeen u ts’ook jump’éel in áak’abile’,
yaan junkúulche’tal tu’ux ch’oj ch’íich’o’ob kun k’ayik in k’ajláay.

 

semilla

Mi voz, mi palabra,
es una semilla roja que siembro en el ombligo de la tierra,
cuando mi última noche abrace a la luna,
será un árbol grande en cuyas ramas, pájaros azules canten mi memoria.

 

Sì’và

Tàchì yú xí’ín tû’ûn yu,

sì’và kuá’a chí’í yu xalu ñu’ú  va kúú ña,

té ná tàndìà ñùu ndí’í yu yòó ra,

nduu ña in itún ché ra nda’á nú kán kundee saa ndí’í kata rí xà’à yú nìxìyo yu.

 

 

Isaac Esaú Carrillo Can nació en Peto, Yucatán, en 1983. Muere el 23 de noviembre del 2017 en la ciudad de Mérida. Poeta, narrador y dramaturgo. Licenciado en Educación Artística por la Escuela Normal Superior de Yucatán. Estudió Creación Literaria Maya en la Escuela de Creación Literaria Maya del Centro Estatal de Bellas Artes. Becario del FONCA en el programa Jóvenes Creadores (2016-2017). Premio Nacional de Literatura Maya Waldemar Noh Tzec 2007. Premio Alfredo Barrera Vázquez en los VII Juegos Literarios Nacionales Universitarios 2008. Premio Nezahualcóyotl de Literatura en Lenguas Mexicanas 2010.

 

Foto: @cultura_mx

Comentarios

Entradas populares de este blog

Ëëts, atom. Algunos apuntes sobre la identidad indígena

Tres poemas de Celerina Sánchez

La literatura de los Binnizá. Zapotecas del Istmo